Testy na depresję: co mówi wynik i czego nie powie żaden kwestionariusz

Kwestionariusze na depresję to narzędzia przesiewowe. Ich zadaniem jest wyłapać osoby, u których objawy są na tyle nasilone, że trzeba im się dokładniej przyjrzeć. Rozpoznanie stawia lekarz po rozmowie, w której bierze pod uwagę znacznie więcej niż sumę punktów.

To nie jest drobna różnica. Podobny wynik może mieć osoba w depresji, osoba w świeżej żałobie, ktoś z niedoczynnością tarczycy albo ktoś, kto od miesięcy śpi po cztery godziny. Test nie wie, skąd biorą się objawy, a lekarz to sprawdza.

Traktuj wynik jak termometr. Pokazuje, że coś się dzieje, ale nie mówi, co dokładnie. Tak jak przy gorączce, wysoki odczyt jest powodem, żeby się zbadać, a nie żeby leczyć się na własną rękę.

PHQ-9 to jeden z najczęściej używanych kwestionariuszy przesiewowych. Jego właściwości opisali Kroenke, Spitzer i Williams w pracy z 2001 roku. Zawiera dziewięć pytań, które odpowiadają objawom depresji: od braku radości i przygnębienia, przez sen, apetyt i energię, po koncentrację i myśli o śmierci.

Przy każdym pytaniu zaznaczasz, jak często dany objaw dokuczał ci w ciągu ostatnich dwóch tygodni. Odpowiedzi są punktowane od 0 do 3, więc całkowity wynik mieści się w przedziale od 0 do 27.

Szczególne miejsce ma ostatnie, dziewiąte pytanie. Dotyczy myśli, że lepiej byłoby nie żyć, albo myśli o zrobieniu sobie krzywdy. Jeśli odpowiadasz na nie inaczej niż „wcale”, porozmawiaj o tym z lekarzem jak najszybciej, niezależnie od sumy punktów. Gdy takie myśli są silne, skorzystaj od razu z numerów pomocy podanych na końcu tekstu.

Skala depresji Becka to kwestionariusz wypełniany przez samego pacjenta. Składa się z grup stwierdzeń, z których wybierasz to, które najlepiej opisuje twoje samopoczucie. Korzystają z niej psychiatrzy, psycholodzy i lekarze rodzinni, często po to, żeby porównać nasilenie objawów przed leczeniem i w jego trakcie.

• Szpitalna skala lęku i depresji (HADS) ocenia lęk i depresję jednocześnie i przydaje się u osób chorujących somatycznie.
• Edynburska skala depresji poporodowej służy do przesiewu po porodzie i wypełnia ją matka.
• Skalę Hamiltona i skalę Montgomery-Asberg wypełnia lekarz albo psycholog na podstawie rozmowy, a nie pacjent. Służą głównie do oceny nasilenia objawów i ich zmian w czasie leczenia.

W internecie krąży wiele „testów na depresję” bez autora i bez informacji, skąd się wzięły. Wybieraj te, które mają nazwę i opisane pochodzenie, bo tylko przy nich wiadomo, co oznacza wynik.

Autorzy PHQ-9 przyjęli progi 5, 10, 15 i 20 punktów, które odpowiadają objawom łagodnym, umiarkowanym, umiarkowanie ciężkim i ciężkim. W badaniu, w którym opisano skalę, wynik od 10 punktów w górę dobrze oddzielał osoby z dużą depresją od pozostałych, ale nie bezbłędnie: część osób powyżej progu depresji nie miała, a część poniżej miała.

Pamiętaj o dwóch zastrzeżeniach. Liczy się nie tylko suma, ale też to, które pytania dostały najwięcej punktów. Do tego wynik opisuje wyłącznie ostatnie dwa tygodnie. Jeśli ten czas był wyjątkowy, na przykład po stracie bliskiej osoby, za kilka tygodni wynik może wyglądać zupełnie inaczej.

Wynik jest tak dobry, jak odpowiedzi, które do niego prowadzą. Kilka rzeczy pomaga, żeby test pokazał to, co naprawdę się dzieje:

• Wypełniaj go w spokojnym momencie, a nie zaraz po kłótni, złej wiadomości czy nieprzespanej nocy.
• Myśl o całych dwóch tygodniach, a nie o dzisiejszym dniu. Pytanie brzmi, jak często coś się działo, a nie czy dzieje się teraz.
• Odpowiadaj tak, jak jest, a nie tak, jak „powinno być”. Wiele osób zaniża odpowiedzi, bo nie chce wyjść na słabe albo przesadzające.
• Nie poprawiaj odpowiedzi tak, żeby wyszedł wynik, którego się spodziewasz, w jedną ani w drugą stronę.
• Jeśli któreś pytanie budzi wątpliwość, zaznacz odpowiedź, która jest najbliżej prawdy, i zanotuj sobie, czego dotyczyła wątpliwość. To dobry temat do rozmowy z lekarzem.

Bywa, że ktoś bliski widzi zmiany wyraźniej niż ty sam. Jeśli partner, przyjaciel albo rodzic mówi, że od tygodni jesteś „nie sobą”, potraktuj to jak dodatkową informację, równie ważną jak liczba punktów. Wycofanie się z kontaktów, rezygnowanie z rzeczy, które kiedyś sprawiały przyjemność, czy częstsze sięganie po alkohol to sygnały, których w kwestionariuszu łatwo nie docenić.

Test nie odróżni depresji od innych stanów, które dają podobne objawy:

• niedoczynności tarczycy, niedokrwistości i innych chorób, które odbierają energię
• działań niepożądanych leków i skutków picia alkoholu
• naturalnej reakcji na żałobę albo poważny kryzys życiowy
• choroby afektywnej dwubiegunowej, w której okresy depresji przeplatają się z okresami podwyższonego nastroju
• wypalenia zawodowego, które w klasyfikacji WHO jest zjawiskiem związanym z pracą, a nie chorobą

Rozróżnienie z chorobą afektywną dwubiegunową ma znaczenie praktyczne. W tej chorobie leczenie samym lekiem przeciwdepresyjnym może zaszkodzić, dlatego lekarz pyta o wcześniejsze okresy wyjątkowej energii i zmniejszonej potrzeby snu, a typowy test o to nie pyta. Jeśli pamiętasz takie okresy, powiedz o nich. Więcej przeczytasz w tekstach o chorobie afektywnej dwubiegunowej, o wypaleniu zawodowym i o tym, jak tarczyca wpływa na nastrój.

Wysoki wynik nie jest wyrokiem. To informacja, że warto porozmawiać ze specjalistą. Kilka praktycznych kroków:

• Zapisz wynik i datę. Jeśli możesz, zachowaj zrzut ekranu z odpowiedziami, a nie tylko samą sumę.
• Umów się do lekarza rodzinnego, psychiatry albo psychologa. Do psychiatry i do psychologa w ramach NFZ nie potrzebujesz skierowania.
• Przed wizytą zanotuj, od kiedy trwają objawy, co je nasila i jak wpływają na pracę, sen i relacje.
• Jeśli już leczysz się na depresję, a wynik się pogorszył, powiedz o tym lekarzowi prowadzącemu. To ważna wskazówka przy ocenie, czy leczenie działa.

Test możesz powtarzać, na przykład co kilka tygodni, żeby zobaczyć, jak zmieniają się objawy. Nie wypełniaj go codziennie, bo zwykłe wahania nastroju zaciemnią obraz. Jak wyglądają objawy depresji i jej leczenie lekami, opisaliśmy w tekście o objawach depresji i lekach, a szerzej w przewodniku o depresji.

Na wizycie też możesz dostać kwestionariusz do wypełnienia, ale to tylko część oceny. Psychiatra pyta o to, jak objawy zmieniały się w czasie, o wcześniejsze epizody, choroby w rodzinie, przyjmowane leki, alkohol i inne substancje, o sen, apetyt i myśli rezygnacyjne. Czasem zleca badania krwi, żeby wykluczyć przyczyny z ciała.

Psycholog może przeprowadzić szerszą diagnozę psychologiczną, ale rozpoznanie choroby i leczenie lekami należą do lekarza. Jeśli już leczysz się na depresję i chcesz kontynuować leczenie ustalone przez lekarza, możesz złożyć wniosek o e-receptę w ramach kontynuacji. Wniosek ocenia lekarz na podstawie formularza i dokumentacji. Sam wynik testu nie jest podstawą do rozpoczęcia leczenia.

Nie czekaj na termin, jeśli masz myśli o śmierci, o odebraniu sobie życia albo o zrobieniu sobie krzywdy. Zadzwoń pod 116 123 (dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym, całodobowo, bezpłatnie) lub 800 70 2222 (Centrum Wsparcia, całodobowo, bezpłatnie). Gdy zagrożenie jest bezpośrednie, dzwoń pod 112 albo jedź na SOR.

Nastolatki mogą zadzwonić pod 116 111, całodobowy telefon zaufania dla dzieci i młodzieży. Rodzic, który widzi niepokojący wynik dziecka, może umówić je do psychologa, psychoterapeuty albo psychiatry w ramach NFZ bez skierowania.