Osobowość borderline: co to jest, skąd się bierze i jak ją leczyć

Angielskie słowo borderline znaczy „graniczny”. Nazwa jest historyczna: dawniej uważano, że ten stan leży na granicy nerwicy i psychozy. Dziś wiadomo, że to odrębne zaburzenie osobowości. W klasyfikacji ICD-10, której kody wciąż widzisz na polskich zaświadczeniach, ma symbol F60.3 i nazwę „osobowość chwiejna emocjonalnie”, z dwoma typami: impulsywnym i borderline. W nowszej klasyfikacji ICD-11 opisuje się je jako zaburzenie osobowości z tak zwanym wzorcem borderline.

Zaburzenie osobowości nie oznacza „złego charakteru” ani tego, że ktoś manipuluje z premedytacją. Oznacza utrwalony sposób przeżywania emocji i reagowania, który przynosi dużo cierpienia przede wszystkim samej osobie, a także jej bliskim. Pierwsze trudności zwykle widać w okresie dojrzewania lub we wczesnej dorosłości.

Dobra wiadomość, którą warto usłyszeć na początku: borderline się leczy, a u wielu osób objawy z biegiem lat i przy wsparciu terapii wyraźnie słabną. To nie jest wyrok na całe życie.

Nikt nie ma wszystkich objawów naraz, a ich układ bywa u różnych osób bardzo różny. Najczęściej opisuje się:

• silny lęk przed odrzuceniem i porzuceniem, czasem gwałtowne próby zatrzymania bliskiej osoby;
• burzliwe relacje, w których ta sama osoba raz jest idealizowana, a raz całkowicie przekreślana;
• niestabilny obraz siebie: nagłe zmiany celów, poglądów, a nawet poczucia, kim się jest;
• impulsywne zachowania, które mogą zaszkodzić: wydawanie pieniędzy, alkohol i inne substancje, ryzykowna jazda, napady objadania się;
• samookaleczenia, groźby lub próby samobójcze, zwłaszcza w sytuacjach odrzucenia;
• bardzo szybkie zmiany nastroju, trwające zwykle od kilku godzin do kilku dni;
• przewlekłe poczucie pustki;
• intensywna, trudna do opanowania złość;
• pod wpływem silnego stresu chwilowe poczucie nierealności, odcięcia od siebie albo podejrzliwość wobec innych.

Nie ma jednej przyczyny. Najczęściej mówi się o spotkaniu dwóch rzeczy: wrodzonej, dużej wrażliwości emocjonalnej (część osób reaguje silniej i dłużej wraca do równowagi, co ma związek także z dziedziczeniem) oraz środowiska, w którym te emocje były lekceważone, karane albo niezrozumiane.

Wiele osób z borderline ma za sobą trudne doświadczenia w dzieciństwie: przemoc, zaniedbanie, utratę opiekuna, chaos w domu. Nie dotyczy to jednak wszystkich, a trudne dzieciństwo nie musi prowadzić do zaburzenia. Ryzyko zwiększają też uzależnienia w rodzinie i wczesne nadużywanie substancji.

Jeśli rozpoznajesz u siebie te objawy, nie szukaj winnych w sobie. Wrażliwość nie jest wadą. Problemem jest to, że nikt nie nauczył cię, jak sobie z nią radzić, a tego można się nauczyć w terapii.

Rozpoznanie stawia psychiatra, często razem z psychologiem klinicznym. Do psychiatry w ramach NFZ nie potrzebujesz skierowania. Diagnoza opiera się na szczegółowej rozmowie o tym, jak od lat układają się twoje emocje, relacje i zachowania, czasem uzupełnionej kwestionariuszami. Pomocne bywa, gdy bliska osoba opowie, jak to wygląda z boku.

Rzadko wystarcza jedna wizyta. Zaburzenie osobowości opisuje wzorzec trwający latami, więc lekarz chce zobaczyć szerszy obraz, a nie tylko obecny kryzys. Przed spotkaniem możesz spisać kilka sytuacji z ostatnich miesięcy, w których emocje cię zalały, i to, co wtedy zrobiłeś. Zabierz też wypisy ze szpitala i listę leków, jeśli je masz.

Lekarz sprawdza także inne możliwe wyjaśnienia, bo część objawów może wynikać z innych zaburzeń albo im towarzyszyć. Najczęściej chodzi o:

• chorobę afektywną dwubiegunową, w której zmiany nastroju trwają zwykle dni lub tygodnie, a nie godziny;
• PTSD i jego złożoną postać po długotrwałej traumie, więcej na stronie o zespole stresu pourazowego;
• depresję i zaburzenia lękowe;
• ADHD, które również wiąże się z impulsywnością;
• uzależnienia i zaburzenia odżywiania, które często występują razem z borderline.

Najlepiej przebadaną metodą jest terapia dialektyczno-behawioralna (DBT). Uczy czterech grup umiejętności: uważności, przetrwania kryzysu bez szkodzenia sobie, regulowania emocji i dbania o swoje potrzeby w relacjach. Zwykle łączy terapię indywidualną z treningiem grupowym i trwa wiele miesięcy. Skuteczne są też inne metody zaprojektowane dla zaburzeń osobowości.

W DBT ważne jest słowo „dialektyczna”: chodzi o jednoczesne przyjęcie siebie takim, jakim się jest, i pracę nad zmianą. Terapeuta nie ocenia, ale też nie udaje, że wszystko jest w porządku. W praktyce uczysz się na przykład zauważać pierwsze sygnały narastającej złości, sięgać po konkretne sposoby obniżenia napięcia i prosić o pomoc tak, żeby nie niszczyć relacji.

Brytyjskie wytyczne NICE zalecają, by nie stosować leków specjalnie w leczeniu borderline ani jego pojedynczych objawów, takich jak samookaleczenia czy wahania nastroju. Leki mają za to swoje miejsce, gdy obok borderline występuje inna choroba, na przykład depresja, choroba dwubiegunowa czy zaburzenia lękowe. W praktyce psychiatrzy sięgają czasem po leki stabilizujące nastrój lub przeciwpsychotyczne, ale to decyzja poza zarejestrowanymi wskazaniami, podejmowana indywidualnie.

Tabela porządkuje formy pomocy. Każdy wiersz opisuje jedną z nich.

Przy lekach przeciwdepresyjnych ich charakterystyki ostrzegają, że w pierwszych tygodniach leczenia i po każdej zmianie dawki mogą się przejściowo nasilić lęk, niepokój i myśli samobójcze, najwyraźniej u osób przed 25. rokiem życia. Przy borderline, gdzie myśli samobójcze bywają obecne już wcześniej, to szczególnie ważne. Jeśli zauważysz takie nasilenie, skontaktuj się z lekarzem od razu, a przy zagrożeniu życia dzwoń pod 112. Więcej o tej grupie przeczytasz w przeglądzie leków przeciwdepresyjnych.

Charakterystyka lamotryginy także odnotowuje myśli i zachowania samobójcze u osób przyjmujących leki przeciwpadaczkowe i zaleca, by pacjent i jego bliscy zgłaszali takie objawy lekarzowi. Każda wysypka w pierwszych tygodniach leczenia lamotryginą wymaga pilnej konsultacji.

Charakterystyka kwetiapiny opisuje, że przedawkowanie może prowadzić do wydłużenia odstępu QT w zapisie EKG, drgawek, śpiączki, a nawet zgonu. Jeśli zdarzają ci się impulsywne decyzje w kryzysie, powiedz o tym lekarzowi i rozważ, by większy zapas leków przechował ktoś zaufany. Więcej o samym leku znajdziesz na stronie o Ketrelu, czyli kwetiapinie.

Jeśli masz myśli o odebraniu sobie życia, doszło już do samookaleczenia albo czujesz, że za chwilę możesz zrobić sobie krzywdę, nie zostawaj z tym w pojedynkę. Zadzwoń pod 112 albo jedź na najbliższy SOR lub do izby przyjęć szpitala psychiatrycznego.

Kiedy potrzebujesz rozmowy, żeby przetrwać trudny moment, możesz skorzystać z tych numerów:

• 116 123 to linia wsparcia dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym, odbierana całodobowo i bezpłatnie;
• 800 70 2222 to Centrum Wsparcia dla dorosłych w kryzysie psychicznym, także całodobowo, bezpłatnie;
• 116 111 to telefon zaufania dla dzieci i młodzieży, całodobowo;
• 112 to numer alarmowy, gdy życie jest w bezpośrednim niebezpieczeństwie.

Rozpoznanie borderline, psychoterapia i decyzja o włączeniu leków wymagają spotkań z psychiatrą i terapeutą. Wniosek online ich nie zastępuje.

Jeśli psychiatra prowadzi już twoje leczenie i przepisał lek, na przykład z powodu współistniejącej depresji albo choroby dwubiegunowej, a ty masz dokumentację, możesz złożyć wniosek o receptę na kontynuację. Wypełniasz formularz z wywiadem, a wniosek ocenia lekarz, który w razie wątpliwości dopyta na czacie. Lekarz może odmówić, gdy objawy się nasiliły, brakuje dokumentacji albo potrzebna jest zmiana leczenia. Płacisz za to, że lekarz oceni wniosek, więc przy odmowie opłata nie podlega zwrotowi. Zanim zaczniesz, przeczytaj, w jakich sytuacjach wniosek online nie wystarczy.

Podobnie ze zwolnieniem. Możesz złożyć wniosek o L4, ale o jego wystawieniu decyduje lekarz po ocenie wniosku i może odmówić, a w sprawach psychiatrycznych odesłać cię do psychiatry.

Bycie blisko kogoś z borderline bywa wyczerpujące. Raz czujesz się najważniejszą osobą na świecie, a chwilę później słyszysz, że wszystko zepsułeś. Warto pamiętać, że za tymi zmianami stoi zwykle ogromny lęk przed utratą, a nie chęć zranienia.

Pomaga spokojne, przewidywalne zachowanie i jasne granice wypowiadane bez gniewu. Każdą wzmiankę o samobójstwie traktuj poważnie i zapytaj wprost, czy bliska osoba jest bezpieczna. Nie musisz być terapeutą. Wystarczy, że zachęcisz do leczenia, nie będziesz brać odpowiedzialności za każdą emocję drugiej osoby i zadbasz także o siebie, na przykład w grupie wsparcia dla rodzin albo we własnej terapii.

• NICE CG78: Borderline personality disorder: recognition and management
• Charakterystyka Produktu Leczniczego Lamitrin S (lamotrygina, URPL)
• Charakterystyka Produktu Leczniczego Ketrel (kwetiapina, URPL)
• 116 123 - telefon wsparcia dla dorosłych w kryzysie (Instytut Psychologii Zdrowia)
• Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym 800 70 2222 (Fundacja ITAKA)