PTSD, czyli zespół stresu pourazowego: jak go rozpoznać i co pomaga

Skrót PTSD pochodzi od angielskiego post-traumatic stress disorder. Po polsku mówi się o zespole stresu pourazowego, a w charakterystykach leków pojawiają się też nazwy „zespół lęku pourazowego” i „zaburzenie stresowe pourazowe”. Wszystkie oznaczają to samo zaburzenie.

Słowo „uraz” nie dotyczy tu ciała, tylko psychiki. Chodzi o doświadczenie, które przekroczyło twoje możliwości poradzenia sobie: wypadek, napaść, przemoc domową, gwałt, wojnę, katastrofę, nagłą śmierć bliskiej osoby, ciężką chorobę na oddziale intensywnej terapii. PTSD może dotyczyć także świadków i osób, które zawodowo stykają się z cudzym cierpieniem, na przykład ratowników.

Ważne, żeby to od razu powiedzieć: silna reakcja w pierwszych dniach i tygodniach po traumie jest czymś zwyczajnym. Bezsenność, płacz, odrętwienie czy ciągłe wracanie myślami do zdarzenia nie oznaczają jeszcze choroby. U wielu osób te objawy stopniowo słabną. O PTSD myśli się wtedy, gdy nie mijają, utrudniają codzienne życie albo pojawiają się z opóźnieniem, czasem nawet po wielu miesiącach.

Objawy PTSD układają się zwykle w kilka powtarzających się wzorów. Nie musisz mieć wszystkich, a ich nasilenie może się zmieniać z tygodnia na tydzień.

• Powracanie traumy. Natrętne obrazy, koszmary senne, tak zwane flashbacki, w których czujesz się, jakby zdarzenie działo się znowu. Silna reakcja ciała na bodźce przypominające traumę: zapach, dźwięk, miejsce, datę.
• Unikanie. Omijanie miejsc, ludzi, rozmów i myśli związanych ze zdarzeniem. Z czasem krąg unikanych sytuacji często się poszerza i życie robi się coraz węższe.
• Zmiany w myśleniu i nastroju. Poczucie winy lub wstydu, przekonanie, że świat jest niebezpieczny, odcięcie od bliskich, trudność w odczuwaniu radości, luki w pamięci dotyczące samego zdarzenia.
• Ciągła gotowość do obrony. Wzmożona czujność, przesadna reakcja na nagłe dźwięki, kłopoty z zasypianiem i koncentracją, drażliwość, wybuchy złości.

PTSD nie jest oznaką słabości charakteru. To, czy się rozwinie, zależy od splotu czynników: samego zdarzenia, tego, co działo się przed nim, i tego, jakie wsparcie było dostępne po nim.

Ryzyko rośnie, gdy trauma była długotrwała lub powtarzalna, gdy sprawcą był człowiek (przemoc, wykorzystanie), gdy zagrażała życiu albo wiązała się z ciężkim urazem fizycznym. Znaczenie mają też wcześniejsze trudne doświadczenia, zwłaszcza w dzieciństwie, wcześniejsze zaburzenia lękowe lub depresja oraz brak bliskich osób, z którymi można porozmawiać. Dodatkowy stres po zdarzeniu, na przykład utrata pracy, proces sądowy czy przewlekły ból, również utrudnia powrót do równowagi.

Przy długotrwałej, powtarzanej traumie, na przykład wieloletniej przemocy, może rozwinąć się złożona postać zaburzenia (złożone PTSD). Oprócz typowych objawów dochodzą wtedy trudności w regulowaniu emocji, trwale niski obraz siebie i problemy w relacjach. Część tych objawów przypomina zaburzenie osobowości, dlatego warto przeczytać też, czym jest osobowość borderline i czym się różni.

Rozpoznanie PTSD stawia lekarz psychiatra, często we współpracy z psychologiem klinicznym lub psychoterapeutą. Do psychiatry w ramach NFZ nie potrzebujesz skierowania. Możesz też zgłosić się do centrum zdrowia psychicznego w swojej okolicy, jeśli działa w twoim powiecie.

Ocena polega przede wszystkim na rozmowie: o zdarzeniu (w takim zakresie, w jakim jesteś gotów o nim mówić), o objawach, ich czasie trwania i o tym, jak wpływają na pracę, sen i relacje. Według klasyfikacji DSM-5 o PTSD mówi się, gdy objawy utrzymują się dłużej niż miesiąc. Lekarz pyta również o depresję, napady paniki, picie alkoholu i myśli samobójcze, bo często towarzyszą PTSD i zmieniają plan leczenia.

Czasem potrzebne są też badania, żeby wykluczyć inne przyczyny objawów, na przykład skutki urazu głowy po wypadku albo zaburzenia tarczycy. Bywa przydatne, by przed wizytą zapisać najważniejsze objawy i to, kiedy się nasilają. Nie musisz opowiadać szczegółów traumy na pierwszym spotkaniu. Masz prawo powiedzieć, że na razie nie jesteś na to gotów.

U dzieci i nastolatków PTSD często wygląda inaczej niż u dorosłych: zdarzenie wraca w zabawie lub rysunkach, pojawia się cofnięcie w rozwoju, bóle brzucha, lęk przed rozstaniem albo nagłe kłopoty w szkole. Wtedy pierwszym adresem jest psychiatra dzieci i młodzieży lub psycholog dziecięcy.

Brytyjskie wytyczne NICE wymieniają u dorosłych na pierwszym miejscu psychoterapię skoncentrowaną na traumie. Leki, na przykład z grupy SSRI, wytyczne każą rozważyć u dorosłych, którzy wolą leczenie farmakologiczne, i regularnie oceniać ich działanie. Obie drogi często się łączy. W Polsce dwa leki z grupy SSRI mają PTSD wpisane do Charakterystyki Produktu Leczniczego: sertralina i paroksetyna.

Jak znaleźć terapeutę? W ramach NFZ psychoterapię prowadzą poradnie zdrowia psychicznego i centra zdrowia psychicznego. Na termin bywa trzeba poczekać, więc dobrze zapisać się od razu. Pytaj wprost, czy terapeuta pracuje z traumą i jaką metodą. Dobra terapia nie polega na wielokrotnym, bolesnym opowiadaniu zdarzenia bez przygotowania: zaczyna się od poczucia bezpieczeństwa i sposobów radzenia sobie z silnymi emocjami, a dopiero potem przechodzi do samych wspomnień.

Oba leki należą do SSRI, więc obejmuje je wspólne ostrzeżenie z ich charakterystyk. Przez pierwsze tygodnie, a także za każdym razem, gdy lekarz zmienia dawkę, mogą na chwilę przybrać na sile lęk, wewnętrzny niepokój, a nawet myśli samobójcze. Najczęściej dotyczy to młodych dorosłych przed 25. rokiem życia. Gdy coś takiego zauważysz, odezwij się do lekarza bez czekania na kolejny termin, a jeśli życie jest zagrożone, wybierz 112. Pomaga, gdy ktoś z domowników wie, że zaczynasz leczenie, i umie dostrzec zmianę.

W pierwszych tygodniach może też pojawić się akatyzja, czyli dokuczliwy niepokój ruchowy i kłopot z usiedzeniem w jednym miejscu. Taki objaw omawiasz z lekarzem. Dawki nie zmieniasz sam.

Sertraliny nie wolno przyjmować razem z nieodwracalnymi inhibitorami MAO ani z pimozydem. Przy paroksetynie przeciwwskazanie jest szersze: obejmuje wszystkie inhibitory MAO, a także pimozyd i tiorydazynę. Co do alkoholu: charakterystyka sertraliny odradza picie w czasie leczenia, a charakterystyka paroksetyny każe go unikać. Przy PTSD to szczególnie ważne, bo alkohol często służy do zagłuszania wspomnień, a po czasie wzmacnia lęk i bezsenność.

Leków z tej grupy nie przerywa się z dnia na dzień. Badania pokazały objawy po odstawieniu u 23% osób kończących sertralinę (przy 12% wśród tych, którzy ją dalej brali) i u 30% osób odstawiających paroksetynę (przy 20% w grupie placebo). Charakterystyka paroksetyny zaznacza przy tym, że nie świadczy to o uzależnieniu. Szerzej opisujemy to w przeglądzie leków SSRI oraz na stronie poświęconej sertralinie.

Leczenie to jedno, a codzienność między wizytami to drugie. Kilka rzeczy zwykle pomaga przejść ten czas spokojniej:

• stały rytm dnia: posiłki, sen i ruch o podobnych porach dają ciału sygnał, że jest bezpiecznie;
• małe kroki zamiast heroicznych prób: nie zmuszaj się do konfrontacji z najtrudniejszymi wspomnieniami bez terapeuty;
• rozmowa z jedną zaufaną osobą o tym, jak się czujesz dziś, nawet bez opowiadania o samym zdarzeniu;
• ograniczenie alkoholu i innych substancji, które chwilowo uspokajają, a po czasie nasilają objawy;
• jeśli wspierasz kogoś bliskiego: słuchaj bez naciskania na szczegóły, nie oceniaj reakcji i zachęcaj do kontaktu ze specjalistą.

Gdy pojawiają się myśli o odebraniu sobie życia, masz już plan albo czujesz, że tracisz kontrolę, nie odkładaj tego do wizyty. Wybierz 112 albo udaj się na najbliższy SOR czy do izby przyjęć szpitala psychiatrycznego.

Jeśli potrzebujesz po prostu kogoś, kto wysłucha, możesz zadzwonić tutaj:

• 116 123 dla dorosłych przeżywających kryzys emocjonalny, czynny całodobowo, połączenie bezpłatne;
• 800 70 2222, czyli Centrum Wsparcia dla dorosłych w kryzysie psychicznym, również całodobowo i bezpłatnie;
• 116 111 dla dzieci i nastolatków, dostępny całodobowo;
• 112, gdy czyjeś życie jest bezpośrednio zagrożone.

Pierwsze rozpoznanie PTSD, dobór leku i psychoterapia wymagają spotkania z psychiatrą i terapeutą. Wniosek online tego nie zastąpi i nie powinien.

Przez internet można natomiast przedłużyć leczenie, które już trwa. Jeśli psychiatra rozpoznał u ciebie PTSD, bierzesz na przykład sertralinę i masz na to dokumenty, możesz poprosić o e-receptę na kontynuację leczenia. Najpierw wypełniasz formularz z wywiadem. Potem twój wniosek ocenia lekarz, a jeśli czegoś mu brakuje, dopyta na czacie. Może też odmówić, gdy objawy się pogorszyły, nie ma dokumentacji albo trzeba zmienić lek, i wtedy skieruje cię z powrotem do psychiatry. Płacisz za to, że lekarz oceni wniosek, więc przy odmowie opłata nie podlega zwrotowi. Więcej o tej zasadzie przeczytasz w tekście o kontynuacji leczenia.

Tak samo wygląda sprawa zwolnienia. Wniosek o zwolnienie L4 możesz złożyć, ale to lekarz po jego ocenie decyduje, czy je wystawi, i może odmówić. W sprawach psychiatrycznych może też odesłać cię do psychiatry.

• Charakterystyka Produktu Leczniczego Asertin 50 (sertralina, URPL)
• Charakterystyka Produktu Leczniczego Rexetin (paroksetyna, URPL)
• NICE NG116: Post-traumatic stress disorder
• 116 123 - telefon wsparcia dla dorosłych w kryzysie (Instytut Psychologii Zdrowia)
• Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym 800 70 2222 (Fundacja ITAKA)